De laatste mens: het einde van de geschiedenis

Die verdomde millennials ook! Anders dan eerdere generaties zijn jongeren van nu, in ieder geval als je onderzoekers en commentaren mag geloven, alleen maar bezig met zichzelf en het bevredigen van hun kortetermijnbehoeften. Ze denken niet elkaar – zeg: aan de  gemeenschap – en al helemaal niet aan hun toekomst.

Ik vind die veroordeling van het zogenoemde egocentrische gedrag van twintigers en dertigers onterecht. Als je het mij vraagt, kunnen millennials onder de huidige omstandigheden niet anders. Daarbij hadden de veelal oudere stemmingmakers, als ze een beetje hadden opgelet, de huidige ontwikkelingen al ruim dertig jaar terug kunnen zien aankomen.

Even nadat het IJzeren Gordijn met een donderslag neerkwam en het communisme in een groot deel van de wereld bij het grofvuil werd gezet, publiceerde Francis Fukuyama zijn opzienbarende boek The End of History and the Last Man. Nou waren er in die tijd meer schrijvers die een totale omwenteling van de maatschappij voorspelden, geen van allen ging zo ver als de Amerikaanse politieke filosoof. Zijn theorie: na beëindiging van de Koude Oorlog zouden alle landen in de wereld binnen onafzienbare tijd overgaan naar het kapitalisme. Als de markt het voor het zeggen kreeg, zouden staten verdwijnen en politieke en sociale strijd tot het verleden behoren. En daarmee ook de geschiedenis als geheel, als beschrijvende wetenschap van de gemeenschappelijke strijd om de middelen en de georganiseerde inrichting van de samenleving – aldus de spectaculaire titel van het boek. Het was klaar, aldus Fukuyama. Af. Over en uit.

Meest fascinerend aan het boek vind ik overigens het beeld dat de politiek filosoof schetst van zijn nieuwe wereld. Volgens Fukuyama draait het in de toekomst, zegge anno nu, alleen nog maar om het individu. Om de strijd naar verbetering van de eigen levensomstandigheden en bevrediging van korte termijnbehoeften, daarin geholpen door technische innovaties. De moderne mens is volgens de Amerikaan een consument zonder langetermijnperspectief.

Het pakte allemaal nét iets anders uit. In het bijzonder voor de schrijver die eens het debat domineerde. Fukyama’s ster in de wetenschappelijke wereld doofde uit nog voor het einde van het millennium. En ook als schrijver is de Amerikaan history. Zijn bestseller werd verguisd en vergeten en vind je tegenwoordig, met enig geluk, nog alleen terug in de ramsj – te midden van waardeloze politieke thrillers en de meest ongeloofwaardige complottheorieën. Van Fukuyama’s voorspelde kapitalistische revolutie is, zo luidt de kritiek, weinig terecht gekomen: de moderne wereld is een lappendeken van staten en organisatievormen waarin de gemeenschap bepaalt en niet het ego.

Als je het mij vraagt, is dat maar een deel van het verhaal: landen zijn niet geïmplodeerd en de samenleving is geen collectie van individuën geworden. Tegelijkertijd stappen de critici wel heel gemakkelijk over het feit dat we in de drie decennia sinds de publicatie van ‘The End of History’ een gigantische paralelle economie hebben gecreëerd waarin, ondanks verwoede pogingen van staten om de online handel te beheersen, vraag en aanbod domineren: de vrijmarkt van het internet.

De moderne mogelijkheden hebben ons gedrag ook volledig veranderd. Als je goed kijkt, doen we eigenlijk niets meer als groep maar denken we vooral aan ons zelf binnen een groter geheel: we lijken te worden meegezogen in een golf van identiteitspolitiek (lees: strijd om erkenning van de eigen uitzonderlijke geaardheid, afkomst en wereldvisie). We werken niet meer samen voor een baas maar juist als zelfstandige met een laptop, een goed idee en een stevige internetaansluiting. En ook onze vrijetijdsbesteding is er totaal anders uit gaan zien. Verenigingen en clubs gaan op de schop en kroegen lopen leeg omdat we liever uren in eenzaamheid met Netflix doorbrengen.
Die ontwikkelingen worden ingegeven door het bedrijfsleven in hun wens om efficiënter en consumentgerichter te opereren en zijn dan ook niet te stoppen, hoe zeer je je er ook tegen verzet. En dus kan je het opgekomen egocentrisme maar beter omarmen en er het beste van maken. Hoe je dat kan doen, lees je in deze uitgave en in het vergeelde levenswerk van Fukuyama. Ik wens je een fijne speurtocht.