De eindhalte van Station Willemspoort

Het Amsterdamse station Willemspoort was een van de allereerste en mooiste stations van de stad. Gek genoeg was het complex nauwelijks 36 jaar in gebruik. Eind negentiende eeuw werd het classicistische pand gesloten en afgebroken om plaats te maken voor een verbreding van het spoor.

Het Haarlemmerplein is een vreemd stukje niemandsland in het centrum van Amsterdam. Het gebied aan het spoor, aan de kop van de winkelpromenade Haarlemmerdijk, is de afgelopen decennia meermaals op de schop gegaan. Helaas zonder een echt geslaagd resultaat. Je vindt er enkele matig opgeknapte arbeidershuisjes uit de negentiende eeuw, de uitlopers van de eeuwenoude Jordaan en enkele blokkendozen uit recentere tijden. Tussen de bebouwing door scheurt het verkeer naar het noorden en via het Westerpark naar het westen en zuid-westen van de stad. Hoofdrolspeler De Willemspoort, een monumentale kolos van zo’n 200 jaar oud, staat er enigszins doelloos bij. Krakers die het pand als het hunne beschouwden, zijn weliswaar verwijderd, maar van een succesvolle nieuwe functie van het gebouw is nog geen sprake.

Het is maar moeilijk voorstelbaar dat de buurt eens een van modernste van Amsterdam was; het toonbeeld van vooruitgang aan het begin van het industriële tijdperk. Ver voor begonnen werd met de aanleg van het groteske Centraal Station in ’t IJ, stond hier een moderne waterzuiveringsinstallatie en de tweede spoorweghalte van de hoofdstad: Station Willemspoort.

Precies 175 jaar geleden moest het station, naar schetsen van bouwmeester Cornelis Outhoorn, de eerder geopende terminal d’Eemhonderd Roe vervangen. Dat station, ruim 600 meter verderop, was voor het reizende publiek net iets te ver van de bebouwde kom.

Station Willemspoort had het uiterlijk van een Romeins complex: het had een entree van klassieke zuilen en een gebogen achterzijde met twee overdekte perrons. Bij het station kwamen drie sporen uit. Het langste van de drie, tevens het oudste tracé van Nederland, leidde naar het centrum van Haarlem; in die tijd een behoorlijk stuk. Te paard deed je er al gauw een halve dag over om die volgende halte te bereiken. Uitbater van het complex was de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij, of HIJSM, het eerste treinbedrijf in de Lage Landen.

Ondanks zijn schoonheid was station Willemspoort maar 3,5 decennium in gebruik. In 1878 werd het spoor doorgetrokken tot het Westerdok. Nog eens elf jaar later was de bouw van het Centraal Station gereed; bij een verbreding van het spoor moest het tempelgebouw worden gesloopt. Van de resten van die vroegste spoorweggeschiedenis is anno 2017 weinig over dan een maquette, die in het Spoorwegmuseum in Utrecht te bewonderen is.