De ongemakkelijke waarheid van Karl Marx

Dit jaar is het precies 100 jaar geleden dat de Russische Oktoberrevolutie plaatsvond. Maar er wordt ook nog een andere verjaardag gevierd: 150 jaar geleden, op 14 september 1867, kwam het eerste deel van ‘Das Kapital’ uit. Het boek geldt als Marx’ belangrijkste politiek-economische werk; hij besteedde er veertig jaar van zijn leven aan. Wat is er nog relevant aan het werk van deze grote denker, anno 2017?
Vijf vragen, vijf antwoorden.

Marx’ belangrijkste voorspelling was dat het kapitalisme zou leiden tot een steeds grotere ongelijkheid tussen de klassen, de verpaupering van miljoenen werkenden en uiteindelijk tot een onvermijdelijke communistische wereldrevolutie. Die voorspelling is niet uitgekomen.

Is Marx niet gewoon een irrelevante 19e-eeuwse ideoloog, zoals de naoorlogse Britse Labourleider Harold Wilson hem ooit omschreef?
Die uitspraak van Wilson getuigt van het optimisme dat heerste in de periode van economische groei na de Tweede Wereldoorlog. Er was sprake van een enorme welvaartgroei die toeliet dat de scherpste kantjes van het kapitalisme werden afgevijld. Arbeiders kregen het steeds beter – lonen stegen, er was zo goed als volledige tewerkstelling, er kwam een sociaal vangnet, goede gezondheidszorg werd toegankelijk voor iedereen. Intussen zien we een nieuwe economische realiteit: een economische middenklasse die langzaam maar zeker implodeert, een explosie van superflexibele ‘Uber’-jobs die nauwelijks bestaanszekerheid bieden en een zorgstelsel dat onbetaalbaar dreigt te worden. En dan hebben we het nog niet gehad over de talloze sweatshops en megafabrieken waar miljoenen jongeren tegen een hongerloon onze Lacostepolo’s en iPhones produceren, in landen waar het simpelweg niet is toegestaan lid te zijn van een vakbond. Tel daarbij op dat inmiddels het punt is bereikt dat de rijkste 1 procent van de wereldbevolking meer vermogen bezit dan de armste 99 procent, en het is niet verwonderlijk dat nog niet zo lang geleden een groot artikel verscheen in het neoliberale magazine ‘The Economist’ met de kop: ‘Karl Marx has a lot to teach today’s politicians’.

Dus die Marxistische wereldrevolutie komt er alsnog? Dat lijkt toch onwaarschijnlijk na de spectaculaire ondergang van het communisme in Rusland…
Voor veel mensen staat Marx symbool voor het mislukte communisme. Maar Marx’ visie had niets te maken met de Sovjet-Unie. Was hij ter plekke geweest, dan zou hij waarschijnlijk al tijdens de eerste dagen van de Russische revolutie afgemaakt zijn. Marx beschouwde Rusland als een derdewereldland. Hij was ervan overtuigd dat de revolutie zou plaatsvinden in geïndustrialiseerde landen met veel kapitaal, zoals Groot-Brittannië, Duitsland of Frankrijk. Maar Marx heeft nooit gepretendeerd een profeet te zijn. Hij creëerde enkel een instrument om een socio-economische realiteit te ontleden, en ja, dat instrument blijkt ook vandaag nog bruikbaar. Dat heeft een hedendaagse econoom als Thomas Piketty laten zien in zijn boek ‘Kapitaal in de 21ste eeuw’.

Noem eens één hedendaagse economische ontwikkeling die Marx al 150 jaar geleden zag aankomen?
Marx voorzag dat eenmaal geaccumuleerd kapitaal voortdurend op zoek zou blijven naar mogelijkheden tot verdere accumulatie. Een van die mogelijkheden noemt hij ‘commodificatie’, ofwel het gegeven dat gebieden die voorheen buiten de markt stonden, binnen het kapitalistische proces getrokken worden. Sociale verhoudingen en relaties veranderen in ‘goederen’, met een onderhandelbaar prijskaartje. Denk bijvoorbeeld aan vrouwen in India die hun buik verhuren aan vrouwen die zelf geen kind kunnen krijgen. Of aan betaalde ouderenzorg, privéonderwijs of zelfs de natuur, in het geval van handel in koolstofemissierechten. Marx noemt deze voorbeelden uiteraard niet met zoveel woorden in Das Kapital, maar hij beschrijft wel scherp het mechanisme.

Ok. Nog eentje?
Citaatje van de man: ‘Er zijn zelfs fasen in het economische leven van volken waarin iedereen door een soort waanzin wordt gegrepen om winst te maken zonder te produceren. Deze speculatiewoede, die periodiek terugkeert, onthult de ware aard van de concurrentie die probeert te ontsnappen aan de noodzakelijke voorwaarden van de industriële wedijver.’ Niet uit Das Kapital, maar uit Marx’ De armoede van de filosofie uit 1847. Sommige mensen hadden internet niet nodig om de dotcom-bubble te voorspellen.

Hedendaags Marxisme – hoe ziet dat eruit?
Lees het werk van de Amerikaanse cultuurcriticus Ken Wark: die beschrijft hoe de oude bourgeoisie van grootindustriëlen is vervangen door een nieuwe informatie-bourgeoisie, de ‘vectoralisten’. Vandaag de dag zijn het de eigenaars van sociale-mediaplatforms, databases van klantinformatie, telecommaatschappijen, ‘de cloud’, wereldwijde datadriven distributiesystemen, geautomatiseerde highfrequency-traders van financiële producten die de opbrengst van onze ‘arbeid’ in de vorm van data beheersen en te gelde maken. De duizelingwekkende rijkdom van Facebook is een puur Marxistische uitkomst. Sorry, Zuck.