Harteloze kunst uit de jaren vijftig: Zadkines Verwoeste Stad

Foto: FaceMePLS

Geen sculptuur in Rotterdam is zo beroemd als de ‘Verwoeste Stad’ van Ossip Zadkine. Hij is synoniem geworden voor het verdriet over de totale vernietiging van het oude Rotterdamse centrum op 14 mei 1940 en de wederopbouw in de jaren vijftig. Met het verstrijken van de tijd en de continue vernieuwing van Rotterdam dreigt kennis over de kunstenaar en zijn werk te vervagen.

Hij is schokkerig gefilmd, overbelicht, er zit ruis op de band; toch geeft de 67 jaar oude opname van de onthulling van ‘De Verwoeste Stad’ uit het Polygoonjournaal een heel helder beeld van de tijd en het sentiment in Rotterdam in de jaren na de oorlog.

Het moet een korte en ingetogen ceremonie geweest zijn. Je ziet een aantal in zwart gehulde hoogwaardigheidsbekleders met aan hun zijde enkele opgetrommelde architecten en vaklui. Hun hoofden zijn gebogen, treurend om de totale vernietiging van de eeuwenoude binnenstad dertien jaar eerder. Het kapitale bronzen monument wordt geplaatst op een open vlakte: van de Leuvehaven tot aan de Maas wachten kale bouwkavels op een nieuwe bestemming.

Tegelijkertijd blijken de Rotterdammers zich niet gewonnen te geven; op de achtergrond varen bootjes af en aan met betonnen bouwmateriaal. Er wordt geheid. Cementmolens draaien zonder ophouden. De stad zal spoedig herrijzen. Er moest weer worden gewoond, gewerkt en geleefd in het centrum. Beide gevoelens komen tot uiting in het werk van de Franse kunstenaar Ossip Zadkine (1890-1967). Wellicht daarom zijn het sculptuur en zijn maker ook zo beroemd geworden in de Maasstad: de afgelopen decennia zijn meerdere scholen in Rotterdam en zelfs enkele bedrijven in Rotterdam naar Zadkine vernoemd.

Ongeloof
De sculptuur is een opvallend object, zelfs na de bouw van kapitale flats om het plein heen. Het figuur lijkt ongeloof en ontzetting uit te drukken met zijn naar de hemel reikende handen. Zadkine plaatste zijn benen met opzet uit elkaar om een extra gevoel van dynamiek te creëren. Het gapende gat in zijn borst symboliseert het ontbrekende hart van Rotterdam dat na het afwerpen van bijna een ton brisantbommen door de Duitsers zijn binnenstad moest missen. ‘Ik zag een stad zonder hart. Ik zag een krater in het lichaam van de stad’, vertelde Zadkine destijds aan journalisten van Het Vrije Volk.

Hij maakte zijn schetsen voor de ‘Verwoeste Stad’ al tijdens een bezoek aan de stad na twee jaar vredestijd. Een eerste terracotta model stuurde hij naar een tentoonstelling voor Franse kunst in Duitsland en later naar het Stedelijk Museum in Amsterdam. Bij een bezoek aan de expositie bleek directeur van De Bijenkorf Gerrit van der Wal zo onder de indruk dat hij Zadkine vroeg om een grotere versie voor de stad Rotterdam te maken.

De Bijenkorfbaas had drie voorwaarden: Zadkine mocht zelf een plek uitzoeken voor zijn beeld en de Gemeenteraad van de havenstad zou unaniem akkoord moeten gaan. Ook wenste Van der Wal anoniem te blijven als financier van het project. De eerste twee eisen bleken geen probleem. De derde wel: in de jaren zeventig kwam uit dat hij voor ‘De Verwoeste Stad’ betaald had.

Skyline
Door de verwoesting aan het begin van de oorlog is Rotterdam een van de weinige Nederlandse steden die het moest stellen zonder historisch centrum. De stad wordt niet zelden kil genoemd, de jarenvijftigbouw functioneel, goedkoop en onaantrekkelijk. Tegelijkertijd is de havenstad door zijn verleden uitgegroeid tot een van de meest dynamische steden van ons land. Ieder jaar verschijnen nóg hogere, nieuwere en indrukwekkender gebouwen aan de skyline. Afgedankte flats worden onherroepelijk gesloopt. Architecten en designers krijgen alle ruimte om hun kunst te tonen en om bij te dragen aan de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van de stad. Rotterdam is een voedingsbodem gebleken voor jong bouwkundig talent. In die ontwikkeling dreigt de herinnering aan de jaren vijftig, de opbouwtijd en de verwerking van het bombardement ook uit het straatbeeld te verdwijnen. Het is aan Zadkines beroemde beeld de herinnering levend te houden.

Front
Zadkine was een populair kunstenaar in de jaren vijftig. Zijn grootste successen dateren echter van enkele decennia eerder. Geboren in 1890 als Yossel Aronovich Tsadkin, zoon van een Wit-Russische vader en een Schotse moeder, werd hij op vijftienjarige leeftijd naar Londen gestuurd om aan de onrust en armoede in het Oosten te ontkomen. Vier jaar lang volgde hij een opleiding aan de Arts en Crafts School voor hij naar Parijs vertrok. Daar ontmoette hij grote kunstenaars als Joseph Léger, Marc Chagall en Amedeo Modigliani. Zadkine bleek onder de indruk van hun abstracte stijl en in het bijzonder de rechtlijnigheid van het kubisme. Werk van Zadkine is behalve in Nederland ook te zien in Duitsland, Israël, Frankrijk en de Verenigde Staten. De kunstenaar produceerde behalve heel veel grote beeldhouwwerken ook een serie gouaches en litho’s.