Een boom met een verhaal

Een klein beetje leven in een eindeloos landschap van betonnen vloeren en kale wit gestucte museummuren. Een kunstmatig gefabriceerd natuurwerk waarvoor tientallen stukken hout van vooral Aziatische bomen bijeen gespijkerd zijn. En dat in het midden van Parijs. Tree 2010 is een kunstwerk van Ai Weiwei. Het maakt deel uit van de permanente tentoonstelling van museum Foundation Louis Vuitton (FLV). Een aantrekkelijk en fris complex aan de rand van stadspark Bois de Boulogne.

Tekst: Frans Wildschut

FLV is anders dan de meeste andere musea in de Franse hoofdstad: het toont geen archeologische artefacten, geen meesterwerken uit vroeger tijden, geen beroemde schilderijen uit het fin de siècle, maar vooral moderne voorstellingen en objecten van Chinese kunstenaars. Deze komen uit de collectie van Bernard Arnault, een van de schatrijke oprichters van Louis Vuitton. Wellicht een cadeautje van de topman aan zijn trouwe doelgroep. Het vlaggenschip van het parfum- en modehuis aan de Champs-Élysées, enkele kilometers verderop, draait namelijk al jaren een topomzet van vele honderden miljoenen euro’s, vooral door Chinese toeristen. De vraag is of dit publiek voldoende bevredigd wordt met de boom van Ai Weiwei.

Museumkaartje
Voor de meesten blijft het werk immers niets meer dan een doodgewone boom. Een nietszeggend object en een verspilling van kostbare tentoonstellingsruimte. Een belediging van het publiek, volgens sommige bezoekers. Voor wie zich verdiept in de boom – en vooral ook in het leven van de maker – wordt het kunststuk echter een waardevolle aanvulling op het aanbod in Parijs: het toont de heimwee van de kunstenaar naar zijn vaderland. Maar Tree is ook een protest tegen de dictatuur van de communistische partij in China, de politiek waar het overgrote deel van de bezoekers zijn ruime inkomen aan te danken heeft. Het confronteert: de boom toont de keerzijde van de eeuwige groei van het rijk in het oosten.

Huisarrest
Kunstenaar Ai Weiwei is een van de meest productieve en veelzijdige kunstenaars van dit moment. ‘Een multitalent’, volgens de Franse krant Le Soir: ‘Hij werkt op allerlei manieren met alle mogelijke gereedschappen.’ De Chinees schildert, fotografeert, ontwerpt en is zelfs actief als architect. In goede tijden was hij zelfs als een van de ontwerpers verbonden aan de aanleg van het ‘Vogelnest’ – het Olympisch Stadion in Beijing. Ai is bij het grote publiek echter vooral bekend als activist, journalist en opiniemaker. Zijn blog – volgens het Amerikaanse tijdschrift ‘een dagboek waarin politieke boodschappen in moderne kunst worden verpakt’ – heeft vele honderdduizenden (geheime) volgelingen in China en de rest van de wereld. Hij schuwt de controverse niet. Boven de blogtekst verwelkomt de kunstenaar zijn bezoekers met een foto waarop hij zijn middelvinger opsteekt naar de Verboden Stad op het Tiananmenplein, een heiligdom voor veel conservatieve landgenoten.

Erfgoed
Ai Weiwei werd geboren in Beijing in de late jaren vijftig, op het hoogtepunt van de culturele revolutie in China, een periode waarin de kunst alleen partijpropaganda en afbeeldingen van Mao Zedong mocht afbeelden. In zijn jeugd moest hij het meermaals zonder steun van zijn vader stellen; de beroemde provocatieve schrijver, dichter en schilder Ai Qing (1910-1996) zat als ‘vijand van het volk’ vele jaren in de gevangenis. De jonge kunstenaar leefde onder erbarmelijke omstandigheden in een gat in de grond. Dat veranderde toen de rigide Maocultus uitdoofde en zijn vader uiteindelijk werd vrijgelaten. Na zijn achttiende mocht Ai Weiwei zelfs met steun van de partij aan een opleiding aan de filmacademie in Beijing te beginnen. Vastbesloten de wereld te zien, verhuisde Ai na afronding van zijn academische programma naar New York. Na tien jaar keerde hij huiswaarts, tot grote ontzetting van de communisten op wie hij het in zijn werk vooral voorzien leek te hebben.

Lego
In 2013 lanceerde Ai Weiwei een massief kunstwerk dat bestond uit 1800 blikjes babyvoeding, een protest tegen de verontreiniging van melkpoeder en het onvermogen van de Chinese regering om controle te houden op de voedselindustrie. “Ons land schiet satellieten de ruimte in, maar kan intussen zijn eigen kinderen niet voeden”, verklaarde hij. Twee jaar terug liet de kunstenaar een gigantisch gebouw van LEGO oprichten met portretten van Chinese politieke dissidenten. Toen de Deense speelgoedfabrikant afzag van levering van bouwstenen omdat het bedrijf ‘niet wenste mee te werken aan politieke acties’, riep de kunstenaar zijn volgers op om legosteentjes in te sturen. In Nederland plaatste fotomuseum FOAM een open auto aan de gracht vóór zijn expositieruimte waar mensen hun afgedankte lego in konden werpen. Ai Weiwei verzamelde zo in enkele weken honderdduizenden steentjes. In 2016 organiseerde fotomuseum FOAM uit Amsterdam een grote overzichtstentoonstelling van het werk van de Chinese kunstenaar.